Een monumentale brug restaureren
Onlangs schreef ik op Instagram een tijdlijn over 2 monumentale bruggen op de Wallen in Amsterdam. Van 2019 tot 2026 werd er gewerkt aan verwijdering, restauratie en terugplaatsing van de Stoofbrug en de Sint Jansbrug. Een roerig én lang proces. Bekijk de post.
Maar het verhaal is nog complexer dan dat. Want een monumentale brug weghalen gebeurt niet zomaar. De gemeente heeft te maken met budgetten en we hebben heel wat bruggen in Amsterdam. Een brug wordt dus pas vervangen als het echt nodig is. Soms kan dat te laat zijn.
Ook mag je een monument niet zomaar vervangen, Monumentenzorg zit er bovenop om te zorgen dat de brug op de juiste wijze wordt hersteld. Maar wat betekent dat? Aan de hand van de restauratie van de onlangs teruggeplaatste Sint Jansbrug uit 1867 schreef ik op wat ik erover heb geleerd.
Wat valt er onder een monumentale brug:
- De stalen constructie. Is de basis van het monument en moet (zoveel mogelijk) in originele staat terugkeren.
- De landhoofden en trappen aan de weerszijden van de brug. Ook deze komen zoveel mogelijk in originele staat terug.
- Het houten brugdek. Die moet in passende stijl terugkomen, maar mag worden vernieuwd.
- Uiteraard moet de constructie in de exacte tint Amsterdams grachtengroen geschilderd worden.
Monumentale staalconstructie
De stalen constructie van de brug dient zoveel mogelijk in originele staat terug te keren. Maar niet alleen de monumentale onderdelen moeten in oorspronkelijke staat blijven. Ook de werkwijze moet op originele wijze worden uitgevoerd. Tegenwoordig kunnen we ijzeren onderdelen lassen. Maar dat mag bij een monument niet. Het metaal moet geklonken worden. Maar klinken doen we niet veel meer in Nederland. Dus zijn er nog slechts 2 bedrijven die dit kunnen uitvoeren. Echte ambacht dus. Maar die bedrijven hebben een lange wachtlijst. Want iedereen die onderdelen heeft die moeten worden geklonken, klopt bij hen aam. Het kan dus even duren voordat jouw project aan de beurt is.
Metaal heeft te maken met verroesting. Wacht je te lang met restaureren, dan kan het weleens te laat zijn. In het uiterste geval moeten onderdelen worden vervangen. Dat was bij de Sint Jansbrug ook het geval. Van de 3 metalen steunbalken onder de brug zijn er nog 2 origineel. Die bevinden zich aan de buitenzijde. De middelste moest echter worden vervangen en is nieuw. Aan de buitenzijde is dus niets veranderd aan het zicht. De middelste balk is nieuw, jammer vind ik, maar je ziet er gelukkig niets van.
Grachtengroen
Het schilderen van de brug mag in een nieuwe verfsoort. Maar moet wel het exacte kleurtype ‘grachtengroen’ hebben. Wijkt de tint ook maar iets af, dan zit Monumentenzorg er bovenop en moet de brug opnieuw geschilderd. Verf is lange tijd een giftig spul geweest. De vorige laag was Chroom-6 (CH-6). Het had uitstekende roestwerende en hechtende eigenschappen, maar bleek ook kankerverwekkend. Die verf mag nu niet meer gebruikt worden, maar zit nog in veel oude verflagen van staalconstructies, bruggen en lantaarnpalen.
Om die laag eraf te stralen moet het hekwerk van de brug naar een gespecialiseerd bedrijf. Ook daar zijn er minder dan een handjevol van in Nederland (3 volgens mij). In een afgesloten ruimte moet de oude verflaag eraf gestraald worden. Want daar komen kankerverwekkende dampen van af. Mij werd verteld dat er voorheen ontzettend veel met deze ongezonde verf werd geschilderd, zoals zelfs materiaal en tanks van het leger. Je kan je voorstellen dat de wachtlijsten bij deze bedrijven ook lang zijn. Het hekwerk Sint Jansbrug reisde hiervoor helemaal af naar Nijmegen.
Daar wordt het giftige verf verwijderd. Daarna wordt het hekwerk opnieuw beschilderd met milieuvriendelijke verf.
Landhoofden en trappen in graniet en natuursteen
Veel bruggen hebben een trap of aanloop ernaartoe. En een landhoofd waar de brug op steunt. In het geval van de Sint Jansbrug zijn die trappen die van steen. De landhoofden bleven staan. Maar de trap en toeloop werden verwijderd. Ook die stenen moeten na restauratie terugkeren. Dit kan natuurlijk een lastige klus worden. Vooral wanneer je denkt dat de brug na een aantal maanden weer terugkeert, dat in werkelijkheid jaren wordt. Hoe weet je nog waar welke steen zat. Bij de Sint Jansbrug werd dat puzzelen. Bij de verwijdering van de brug waren alle stenen in een vrachtwagen gegooid, zonder nummering. Krijg ze dan maar weer goed op hun plek. Niet alleen een tijdrovende klus, maar ook ontzettend zwaar. Want wat wegen al die stenen wel niet.
Zoveel mogelijk van de toeloop wordt in originele staat gehouden. De laatste stoeprand bij de Sint Jansbrug is in donkergrijs natuursteen, wat we de laatste 20 jaar in veel stoepranden in Amsterdam terugzien. De andere randen van de trap zijn echter een stuk ouder. Die zijn nog van graniet. Loodzwaar. Ook de randen van de brugtrap zijn nog origineel, van hetzelfde ghraniet. Ook die zijn precies op dezelfde plek teruggekeerd. Tussen het graniet liggen natuurstenen kinderkopjes. En die kunnen al heel oud zijn.
Houten brugdek
Het houten brugdek van een loopbrug hoeft niet origineel te zijn. Hout verrot. Dus kan niet eeuwen meegaan. De exacte regels heb ik niet opgezocht, maar vermoed dat het loopdek wel in passende stijl moet blijven. Maar er zijn natuurlijk meer eisen van belang bij zo’n loopdek. Hij moet weersbestendig zijn, het hout mag niet zomaar verrotten. Regenwater mag niet blijven liggen. Je moet grip hebben bij het lopen. En de brug moet niet glad worden bij een regenbui of lichte vorst.
Door de tijd heen zijn verschillende methodes in. zwang. Lang was het gebruikelijk om een soort teerlaag over het hout heen te gieten. Een antislip;ipmat als het ware. Deze laag zorgde voor grip. En maakte het weersbestendig. Maar er was ook een nadeel. Je kunt er niet onder kijken. Waardoor de staat van het hout niet kan worden gecontroleerd. Als er met de voet werd gevoeld dat de ondergrond zacht werd, was het al te laat. Het hout was verrot.
Als je goed hebt oplet, zien we nu een andere werkwijze ontstaan voor het houten loopdek. Geen asfaltlaag meer, we zien enkel nog houten planken. De brug oogt gelijk een stuk sjieker dan met het zwarte dek. Maar de houten planken hebben meer voordelen. Tussen de planken zit ruimte waar het regenwater tussen kan weglopen. In de planken zitten tot de weerszijden diepe groeven. Deze ribbels zorgen voor grip. Het hout is zo behandeld dat het wel 50 tot 60 jaar meekan. En doordat er geen deklaag meer op zit, kan beter worden gespot wanneer het hout rot wordt.
Opslag van een monumentale brug
Het kan soms lang duren voor een monumentale brug terugkomt. In het geval van de Sint Jansbrug maar liefst 3 jaar. Frustrerend voor bewoners uiteraard. Maar hij staat ons niet in de weg. Want waar blijft zo’n brug in de tussentijd eigenlijk? Zo’n enorme metalen constructie loopt flink in de meters. En dan al die stenen nog. Al die onderdelen moeten worden opgeslagen. Bijzonder om te bedenken dat de bedrijven die je aan de bruggen ziet werken, ook ergens enorme loodsen moeten hebben waar stukken van onze monumentale bruggen hebben opgeslagen.
Braams Waterbouw
Hoe weet ik dit allemaal? Tijdens de terugplaatsing van de Sint Jansbrug over de Oudezijds Voorburgwal sprak ik met veel werkers van Aannemingsbedrijf Braams, die al tientallen bruggen in Amsterdam hersteld. Hij werkte aan heel wat iconen: de Melkmeisjesbrug, de 3D brug op de Wallen, de De Trapjesbrug (brug 130) op de Lijnbaansgracht, Diamantbewerkersbrug (brug 252) aan de achterzijde van Carré en vele andere monumentale bruggen.
Vaak (niet altijd) vertellen straatwerkers en hun uitvoerders graag over hun bijzondere werk. En ze bezitten zeeen van opgebouwde kennis. Waar vind je zulke ambacht nog. Raak je ook gefascineerd door details die Amsterdam maken tot de stad die ze is, maak dan gewoon een praatje. Je leert er ontzettend veel van.
Braams Aannemingsbedrijf is al 60 jaar aannemer van waterbouwkundige werken. Zij onderhouden, renoveren en vernieuwen bruggen, walmuren, steigers en remmingwerk.
Disclaimer
Deze blog heb ik geschreven op basis van terloopse gesprekken die ik heb gehad bij de Sint Jansbrug. Mijn technische kennis van monumentale bruggen is nihil. Ik heb mijn best gedaan om zo goed mogelijk op te schrijven wat ik heb opgestoken. Maar het kan vol zitten met fouten. Uitspraken die ik verkeerd heb begrepen, verkeerd heb herinnerd of mij verkeerd zijn verteld. Ik hoop dat je er, net als ik, iets leuks van leert, maar neem het niet klakkeloos aan. Wanneer je een fout wil doorgeven, graag! Stuur een email naar Stephanie via amsterdamwalks@gmail.com.
